ایران، مناسک و دین عامه

Açıklama:

گفت‌وگو با محسن‌حسام مظاهری با حضور سعید طاووسی مسرور خلاصۀ این نشست مردم‌نامه از دیدگاه هوش مصنوعی: مناسک دینی: از دین رسمی تا دین مردم دوگانه مناسک اولیه و ثانویه مناسک دینی را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: مناسک اولیه و مناسک ثانویه. مناسک اولیه، همان آیین‌هایی هستند که در دوره تأسیس دین شکل گرفته‌اند و معمولاً توسط نخبگان دینی یا مؤسسان دین تشریع شده‌اند. این مناسک، همچون نماز و روزه، فرم‌های ثابت و الزام‌آوری دارند که در طول زمان کمتر دستخوش تغییر می‌شوند. در مقابل، مناسک ثانویه، آیین‌هایی هستند که در دوره‌های بعدی و عمدتاً توسط مردم و اصناف میانجی شکل گرفته‌اند. این مناسک، برخلاف مناسک اولیه، به شدت متکثر، سیال و وابسته به فرهنگ و جغرافیای هر منطقه‌اند. نمونه بارز این مناسک، آیین‌های عزاداری عاشورا و سوگواری‌های مرتبط با امام حسین (ع) است که در هر گوشه ایران و حتی در میان اقوام و مذاهب مختلف، به شکلی متفاوت و متناسب با فرهنگ محلی برگزار می‌شود. در این میان، باید به تفاوت بنیادین میان دین رسمی و دین مردم توجه کرد. دین رسمی، دین نخبگان، فقها و روحانیون است؛ دینی مکتوب، قانون‌مند و مبتنی بر متون و نصوص. اما دین مردم، دینی شفاهی، سیال و خلاقانه است که توسط توده‌ها و اصناف میانجی (مانند مداحان، صوفیان و اهل فتوت) بازتولید و اجرا می‌شود. در دین مردم، عاملیت و کنشگری توده‌ها برجسته است. مردم نه تنها مصرف‌کننده مناسک‌اند، بلکه خود خالق و دست‌کارگر آیین‌ها هستند. به همین دلیل، مناسک مردمی جذابیت و تعلق بیشتری برای جامعه دارند و امکان دستکاری و بازآفرینی در آن‌ها وجود دارد. عاشورا: آیین مردمی و سرمایه فرهنگی ایرانیان عاشورا؛ از آیین مذهبی تا آیین ملی عاشورا و آیین‌های مرتبط با آن، نمونه‌ای درخشان از مناسک ثانویه و مردمی در فرهنگ ایرانی است. عاشورا نه تنها یک آیین مذهبی شیعی، بلکه به نوعی یک آیین ملی و فرهنگی ایرانیان نیز محسوب می‌شود. همان‌گونه که نوروز به عنوان جشن ملی ایرانیان شناخته می‌شود، عاشورا نیز در هر منطقه و میان هر قشر اجتماعی، به شکلی خاص و متناسب با فرهنگ و زیست‌بوم آن منطقه برگزار می‌شود. در این آیین، مردم هر منطقه، عاشورای خود را می‌سازند؛ از تابوت‌گردانی در مناطق مرکزی تا نخل‌برداری در جنوب غربی و تزئینات خاص در غرب ایران. حتی در موسیقی، شعر، لباس و نمادهای عاشورایی، ردپای فرهنگ محلی و اقلیم جغرافیایی به وضوح دیده می‌شود. تکثر و یگانگی در آیین‌های عاشورا یکی از ویژگی‌های برجسته آیین‌های عاشورا، تکثر و تنوع آن‌هاست. این تکثر نه تنها نشانه ضعف یا پراکندگی نیست، بلکه سرمایه‌ای فرهنگی برای جامعه ایرانی است. جامعه ایرانی، خود را در آیین عاشورا بازتولید می‌کند و هر ساله با خلق و بازآفرینی اشکال جدیدی از عزاداری، هویت جمعی و تعلق فرهنگی خود را تقویت می‌کند. در دهه عاشورا، خیابان‌ها به تصرف توده‌ها درمی‌آید و اشکال مختلف عزاداری، از هیئت‌های روشنفکری تا قمه‌زنی و نخل‌برداری، همگی در کنار هم حضور می‌یابند. این تنوع، بازتاب‌دهنده تکثر جامعه ایرانی و ظرفیت بالای آن برای پذیرش و همزیستی تفاوت‌هاست. ایران، تشیع و پیوندهای تاریخی سه جغرافیای تأثیرگذار در آیین‌های شیعی در تاریخ شکل‌گیری آیین‌های شیعی، سه جغرافیا نقش کلیدی داشته‌اند: مصر، عراق و ایران. هر یک از این مناطق، در دوره‌ای خاص، بستر ابداع و تکامل مناسک شیعی بوده‌اند. اما آنچه ایران را متمایز می‌کند، نقش آن در بازتولید و تغذیه فرهنگ و فرم‌های مناسکی شیعه است. در ایران، آیین‌های شیعی نه تنها پذیرفته شدند، بلکه با فرهنگ و اسطوره‌های ایرانی درآمیختند و صورت‌بندی جدیدی یافتند. این پیوند، به خلق آیین‌هایی انجامید که هم ریشه در آموزه‌های اسلامی دارند و هم بازتاب‌دهنده اسطوره‌ها و نمادهای باستانی ایران‌اند. یکی از جلوه‌های این پیوند، بازتولید اسطوره‌ها و نمادهای ایرانی در قالب مناسک شیعی است. برای مثال، شخصیت‌هایی چون شهربانو (دختر یزدگرد سوم و همسر امام حسین) یا فیروز (ابولوءلوء) که در روایت‌های مردمی به عنوان قهرمانان اسلام ایرانی شناخته می‌شوند، نمونه‌هایی از این بازتولید فرهنگی‌اند. همچنین، برخی مناسک و جشن‌های شیعی، مانند نهم ربیع (عید عمرکشان)، ریشه در آیین‌های باستانی ایران دارند و در طول تاریخ، با مضامین اسلامی و شیعی درآمیخته‌اند. دین مردم، خرافات و پروژه اصلاح‌طلبی دینی خرافات، غلو و کارکردهای اجتماعی یکی از چالش‌های همیشگی مناسک مردمی، مواجهه با پدیده‌هایی چون خرافات و غلو است. بسیاری از نخبگان دینی و اصلاح‌طلبان، مناسک مردمی را به دلیل وجود عناصر غیرعقلانی یا اسطوره‌ای، مورد نقد قرار داده و خواستار پالایش و اصلاح آن‌ها شده‌اند. اما از منظر جامعه‌شناسی دین، باید توجه داشت که بسیاری از این عناصر، کارکردهای اجتماعی و هویتی مهمی دارند. خرافات و غلو، در بسیاری موارد، به عنوان مکانیسم‌های دفاعی، مرزگذارانه و هویتی برای جامعه عمل می‌کنند و پاسخگوی نیازهای روانی و اجتماعی مردم‌اند. آگاهی‌بخشی و نقد مناسک مردمی، باید با درک همدلانه و توجه به کارکردهای اجتماعی و هویتی این مناسک همراه باشد. دین مردم؛ بازتاب نیازها و تحولات جامعه دین مردم، همواره بازتاب‌دهنده نیازها، دغدغه‌ها و تحولات جامعه بوده است. مردم، متناسب با شرایط تاریخی، اجتماعی و روانی خود، آیین‌ها و مناسک را بازآفرینی و دستکاری می‌کنند. اگر جامعه به آرامش و التیام نیاز داشته باشد، عاشورای عرفانی و تقدیرگرا ساخته می‌شود؛ اگر به حماسه و مقاومت نیاز باشد، عاشورای سلحشورانه و اسطوره‌ای خلق می‌شود. این پویایی و انعطاف‌پذیری، راز ماندگاری و کارآمدی دین مردم در جامعه ایرانی است. هرگاه مناسک و آیین‌ها دیگر پاسخگوی نیازهای جامعه نباشند، به طور طبیعی کنار گذاشته می‌شوند و اشکال جدیدی جایگزین آن‌ها می‌شود.